Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, О́zbekstannyń eńbek sińirgen ártisi.
– Sizdiń alǵashqy qazaqstandyqtardyń biri bolyp opera otany Italııada oqyp, tájirıbe jınaqtap qaıtqanyńyz Abaı atyndaǵy Opera jáne balet teatry úshin úlken olja sanalady. Akademııalyq teatrǵa deıingi jol uzaq boldy ma?
– Árıne, Abaı atyndaǵy Opera jáne balet teatryna tóbeden kelip top ete tústim dep aıta almaımyn. Bir ártis artqa tastaýǵa tıis joldy jaıaý basyp júrip keldim. Uzaq joldyń eń alǵashqy qadamdary meniń balalyq shaǵym ótken Temirtaý qalasyndaǵy mýzyka mektebinde saırap jatyr. Fortepıano jáne jeke daýysta án aıtý synybyna qabyldanǵanda áli bastaýyshta oqıtynmyn. Budan keıingi jol Qurmanǵazy atyndaǵy Almaty konservatorııasynyń daıyndyq kýrsynda jalǵasqanymen, jalǵyz ózimdi alysqa jibergisi kelmegen ákem Temirtaýǵa qaıta shaqyryp alyp, osyndaǵy eki jyldyq mýzyka ýchılıshesinde oqýǵa týra keldi. Biraq bitirgen soń báribir konservatorııaǵa qaıta oraldym. Joǵary kýrsta oqıtyn sanaýly stýdentterdiń qatarynda úkimettik konsertterdiń birine qatysyp, alǵash ret úlken sahnada án aıtqan kezimde Elbasy baıqap: «Myna qyzdy Italııada oqytý kerek» depti. Italııanyń Ozımo qalasyndaǵy opera óneriniń akademııasynda bilimim men qabiletimdi shyńdaǵan kezeńdi ómirimniń eń mańyzdy baǵa jetpes bóligi dep bilemin. Úsh ustazyma – Temirtaý mýzyka mektebiniń oqytýshysy Galına Mýrashevaǵa, konservatorııada bilim bergen Sáýle Ǵarıfollaqyzy Qurmanǵalıevaǵa jáne ıtalıan professory Marıo Mýranıge ónerime de, ómirime de óshpes iz qaldyryp ketkeni úshin máńgilik qaryzdarmyn.
– Siz О́zbekstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen ártisi ekensiz. Bul ataqqa qalaı qol jetkizip júrsiz?
– Italııa akademııasynan bilim alyp qaıtqannan keıingi eń birinshi gastroldik saparym О́zbekstannan bastaldy. Bul meniń ıtalıan opera mektebinen shyńdalyp kelgennen keıin «kúshim» tasyp, shıyrshyq atyp, ónerimdi kórsetýge qulshynyp júrgen kezim. Kórshi eldiń sahnasynda oryndaǵan «Bulbul» ánim ózbekstandyqtardyń kóńilinen shyǵyp, kesh qonaǵy bolyp qatysqan О́zbekstan prezıdenti Islam Karımov qazaq ónerine iltıpat kórsetkisi kelgeni bolar, meni birden osy ataqqa usyndy.
– Jámılá, siz P.Chaıkovskııdiń romanstaryn oryndaısyz, shetel operalaryn shyrqaısyz. Mysaly, siz úshin orys operasynan ıtalıan operasynyń nemese nemis operasynan fransýz operasynyń aıyrmashylyǵy men ereksheligi nede?
– Árıne, ereksheligi bolady. Bulardyń qaı-qaısysy da bir-birine uqsamaıtyn jeke-dara, ózindik dástúri men ádebi bar mektep úlgisi bolyp qalyptasqan. Orys, ıtalıan, fransýz operalary ártúrli baǵytta damyǵan, olardyń árqaısysynyń stıli de, dáýir týraly paıymy men túsinigi de ár basqa. Mýzykada da «dáýir» dep atalatyn dúnıe bar, mysaly, olar romantızm, barokko, verızm bolyp jalǵasyp kete beredi. Eń bastysy, ózińniń qaı dáýirde «ómir súrip» turǵanyńdy jaqsylap turyp anyqtap alýyń kerek. Eger bul HVII-HVIII ǵasyrdaǵy Fransııa bolsa, onda kómekeı arqyly ótetin ishtegi dybysty shyǵarý da múlde basqasha bolady – ol neǵurlym jeńil, kórkem, ásem bolyp tógiledi. Eger bul verızm dáýirine tán Pýchchını nemese Maskanı bolsa, soǵan sáıkes daýys ta, kóńil kúı de, tynys alýyń da basqasha bolyp shyǵady. San qyrly baǵyttardyń sıqyry men sulýlyǵyn saǵattap aıtsam da, taýysa almaspyn, sizderge, kórermenderge mýzykanyń ǵajap qudiretin sezindirý úshin osynyń bárin jete meńgerý bizdiń mindetimiz.
– Siz «Travıatada» Vıoletta, «Rıgolettada» Djıda, «Lıýchııa dı Lammermýrde» Lıýchııa, «Mahabbat shárbatynda» Adına, «Patsha qalyńdyǵynda» Marfa, «Fıgaronyń úılenýinde» Sýsanna sekildi bir ártis armandaıtyndaı operadaǵy barlyq negizgi partııalardy oryndadyńyz. Al siz úshin eń jaqsy partner kim boldy?
– Men úshin úzdik, jaqsy partner degen – óziniń rólin bastan-aıaq biletin kásibı oryndaýshy, kóp oqıtyn ıntellektýal, sahnaǵa shyqqanda lap ete qalatyn jalynnyń ózi. Sahnadaǵy seriktesińniń kim bolatyny sen úshin árdaıym mańyzdy, sebebi ol replıkany qalaı tastasa, sen de solaı oryndaýǵa májbúr bolasyń. Sol sebepti men óz kásibin jan-tánimen súıetin, tártipke baǵynǵan, ózin de, janynda serigi bolyp turǵan seni de qurmetteıtin sheberlerdi jaqsy kóremin. Sahnadaǵy seriktester birine-biri qaraılasyp, kómektesip, súıemeldep tursa ǵana spektakl joǵary deńgeıde júredi.
– Ataqty bolyp alǵan adamdardyń kópshiligi kýmır degendi kereksinbeı jatady. Úlgi tutqan adamnyń bárin ótkenniń úlesinde qaldyrǵan joqsyz ba?
– Kerisinshe, meniń kýmırlerim óte kóp, birin atasam, ekinshisin ókpeletip alam ba dep qorqamyn. Eger aqyly bútin adam bolsa, qýatyn kereksiz nársege sarp etpeı, ol ómir boıy oqyp, úırenýmen ótedi. Qol jetpes bıiktikti baǵyndyrǵan Marııa Kallas bastaǵan birqatar ıdealdar óziniń perfeksıonıstigimen unaıdy, sondaı-aq bel canto tehnıkasy boıynsha aıtatyn Tottı dal Monte (Italııanyń áıgili dırıjeri Toskanını jaqsy kórgen ıtalıan ánshisi) sııaqty tabıǵaty ǵajaıyp ánshilerdi de qurmettemeý múmkin emes. Bulardyń bárine de iltıpatym joǵary, shynynda da olardyń daýysy keýdeden birkelki shyǵatyn ádemi legato daýys. О́zim sabaq beretin konservatorııada da, T.Júrgenov atyndaǵy О́ner akademııasyndaǵy stýdentterime de osy daýysty úıretýge bar kúshimdi salamyn.
– О́nerińizdi joǵary baǵalap, sizben kelisimshartqa otyrǵysy kelgen Eýropa elderiniń birindegi teatr usynysynan bas tartqan ekensiz. Nege?
– Men eshqashan da qyzmettik mansapty óz ómirlik qundylyqtarymnan joǵary qoıǵan emespin. Iá, ondaı tıimdi usynysty qabyldamaǵanym ras. Gollandııa teatrymen uzaq merzimdi gastrolge kelisimshart jasasqan Qazan teatrymen áriptestik baılanys jasaýdan bas tarttym. Sebebi dál sol jyldary qyzym Ámına áli jas bolatyn. Men onyń mekteptegi sabaq úlgerimine de, shyǵarmashylyq jaǵynan damýyna da kóp kóńil bólemin. Ámına da men sekildi bala kúninen mýzyka mektebiniń fortepıano synybynda oqıdy. Odan shyǵyp júzýge, tennıske barady. Jurttyń balasy jaz boıy alańsyz demalyp júrse, biz repetıtordyń kómegimen aǵylshyn, qazaq tilderinen, matematıkadan sabaq alamyz. Men onyń gımnazııadaǵy oqýy men tárbıesin anasynyń qamqorlyǵy men qoldaýynsyz qaldyrǵym kelmedi. Kózimniń aǵy men qarasyndaı bolyp ósip kele jatqan qyzymdy bir sátke kózimnen tasa qylsam, janymdy qoıarǵa jep tappaı ketemin. Al álemdik tanymaldylyq pen eýropalyq bedelge eńbek sińirý degen sóz – otbasyńdy umytý degen sóz. О́kinishke qaraı, bul meniń qolymnan kelmeıdi.
– Kóktem merekeleri kelip jatqanda, syılyq týraly aıtpaı ketsek, áıeldigimizge syn bolar. Bizdiń bilýimizde, barlyq opera ánshileriniń eń osal jeri de, eń súıikti buıymy da gaýhar áshekeıler bolyp esepteledi. Gaýhartastardy siz de jaqsy kóresiz be?
– Árıne, jaryqpen shaǵylysqanda jarq-jurq etip jińishke sáýlelerdiń sıqyryn shashatyn gaýhartas jalǵyz meniń ǵana emes, áıel bitkenniń kóziniń qurty shyǵar dep oılaımyn. Gaýhartastardy men de qatty jaqsy kóremin. Árıne, men úshin eń bastysy, mahabbat. Mahabbat ártúrli bolady – ata-anamdy jaqsy kóremin, qyzymdy, ustazdarymdy, dostarymdy, tipti stýdentterimdi, bárin-bárin jaqsy kóremin. Gúlderdi jaqsy kóremin! Meıli, ol qandaı bolsa da, kúltelerine qarasam boldy, júregimniń túbinde jatqan eń alys sezimniń ózi lyqsyp júzime shyǵady da, tóńiregimdi tegis jaqyn etip jiberedi. Gúldersiz ómirimdi elestete almaımyn. Konsertterden keıin, spektaklderden soń yqylas belgisi retinde alǵan gúlder jyl on eki aı úzilmesten úıimniń kórkin keltirip, bólmelerdi hosh ıiske bólep, shýaqtandyryp turady. Sodan keıingi súıikti isim, saıahattaǵandy janym súıedi. Saıahattap barǵan eldiń ashanasyn da jaqsy kóretinimdi jasyrmaımyn. Bir sózben aıtqanda, ómirdi súıemin!
– Siz áriptesterińizben jaqyn aralasyz ba, álde ara qatynasyńyzǵa shekara belgileısiz be?
– Adamdar ártúrli tıpke bólinip jatady ǵoı. Men – ınrovertpin. Syrtqy álemnen góri ishki álemine kóbirek táýeldi adamdar qataryna jatamyn. Bireýdiń emes, ózimniń jan dúnıeme úńilgendi, ózimdi-ózim ishten qyzyqtaǵandy, barlyq suraqqa ishimnen jaýap tapqandy jón sanaımyn. Bul kópshil emes degendi nemese jalǵyzdyqqa, oqshaýlyqqa beıim ekenimdi bildirmeıdi. Kerisinshe, qyzyqtyratyn taqyryp bolsa, eger janymdaǵy adam meni «oıata» alsa, kimmen bolsa da, ashyq-jarqyn áńgime-dúken quryp, jan syrymdy búkpeı aqtaryla alamyn. Jiger-qýatymdy basqa nársege jumsap sharshaǵannan góri jumysqa jumsap, sharshasam, sodan lázzat tabamyn. Kúni boıy repetısııa, odan qalsa joǵary oqý oryndaryndaǵy sabaǵym, shákirtterim bar, sóıtip ýaqyttyń qalaı ótkenin de bilmeımin. Tipti kitap oqyp, mýzyka tyńdaý úshin jalǵyz ózim demalǵandy qalaımyn. О́zime-ózim óte talapshylmyn. Sportshylar sekildi bir sátke bosańsýǵa jol bermeımin, táýlik tártibin ustanyp, oıym men boıymnyń tazalyǵyn qatań qadaǵalasam jáne sonyń nátıjesin sezinsem, janym jaı taýyp, ǵajap sezimge bólenemin.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Aıgúl AHANBAIQYZY, «Egemen Qazaqstan»